მე-19 საუკუნის მეორე ნახევარი ქალაქ ტფილისისთვის დიდი ძვრების ხანა იყო, იგი ვითარდებოდა თითქმის ყველა მიმართთულებთ, მათ შორის რა თქმა უნდა საქალაქო მშენებლობაც, რომლის პირველი ნამდვილი ბუმი 1886-1895 წლებზე მოდის, თუმცა ამით 1880 წელიც გამოირჩეოდა.

აღნიშნულ პერიოდში ტფილისი, საგუბერნიო ხუროთმოძღვრების განყოფილების გეგმის მიხედვით შენდებოდა და ქალაქის მიწაზე შენობის აშენებას ესაჭიროებოდა ტფილისის მმართველობის ნებართვა, რის გამოც წელიწადში, ტფილისის "ტეხნიკების" მიერ, მზადდებოდა 400-დან 500-მდე "პლანი" ანუ გეგმა. პარალელურად პოლიცმეიტერის ბრძანებით ბოქაულები იმავე "ტეხნიკებთან" ერთად ადგენდნენ ავარიული სახლების ნუსხას, მით უფრო 1892 წლის მიწისძვრის შემდეგ, როცა სახლები დაზიანდა და რამდენიმე "ჩამოიქცა" კიდეც.

ქალაქის მმართველობის ძალებით ტფილისში დიდი მუშაობა იყო გაჩაღებული ცენტრალური ქუჩების და მიმდებარე სახლების გალამაზება-შეკეთებისათვის. შეკეთდა და მოირთო გოლოვინის პროსპექტი, შუაბაზარი, კუკიის მიხაილოვის ანუ კოლონიის ქუჩა (დღეს მარჯანიშვილისა და ზაარბრიუკენის მოედნებს შორის მონაკვეთი). სახლები შეიღება, მოწითალოდ, მწვანედ, ლურჯად, "ფუსტულის ფრად", ცისფრად, რუხად და ყვითლადაც. მთელ შუაბაზარში სიონამდე, სადაც ძველი დუქნები იყო, ყველა განაახლეს. არსებული ძველი ბანები და ბალახანები დაანგრიეს და ახალი სახურავები გაუკეთეს. დუქნებს კარები და დარაბები შეუღებეს, კედლები კი შეულესეს. ბაზრებში ყველა დახლთან , დუქნების წინ ქუჩის მხარეს გაკეთდა ტილოს "სახურავები" (მარკიზები , ტენტები) ასეთი სამუშაოები ჩატარდა თითქმის ყველა უბანში. საითაც გაიხედავდი ყველგან დიდრონ შენობებს აშენებდენ. ქალაქს "დღე-დღეზედ" ახალი შენობები და სახლები ემატებოდა, მაგრამ მაინც არასაკმარისი იყო კავკასიის მზარდი ცენტრისთვის.

ტფილისელი მუშები და კალატოზები ვეღარც კი ასდიოდნენ სამუშაოს, რის გამოც რუსი და სპარსელი კალატოზებიც გაჩნდნენ და ძლიერ გამრავლდნენ კიდეც. ამის მიუხედავად დურგალი, კალატოზი და მუშა მაინც ძვირად ფასობდა, დღეში 2,5 მანეთი. სამუშაოთა მატების და მოთხოვნილების გაზრდის გამო გაძვირდა ცემენტის ფასი 10 ფუთი 8 მანეთის ნაცვალად, 12 მანეთი გახდა. ტფილისში კი მზადდებოდა ცემენტი, მაგრამ ხშირად უხარისხო, იყო შემთხვევები სქელი კედლების რღვევისა. ამიტომ ცემენტის ხარისხზე ქალაქის ინჟინრებმა დაიწყეს ყურადღების მიქცევა. ბევრი იყო აგურის ქარხანა, რომელთა უმრავლესობა მაზუთის მოხმარებაზე გადავიდა, რამაც გამოიწვია დიდი ოდენობთ გაუყიდავი ტივის რიცხოვნობა და საწვავი ხის გაიაფება. ჩუღურეთში, მეორე გონჩარინის ქუჩაზე მოიპოვებოდა აგრეთვე თიხა.

მშენებლობები გასცდა ცენტრალურ ქუჩებს და უბნებს, კუკიაში მიხეილის ქუჩის შემდეგ პირველი ადგილი თავისი დიდრონი და მდიდრული სახლებით ელისაბედის ქუჩას ეჭირა. ვერაზე, სადაც მინდორი და ხევი იყო, გაჩნდა პატარა უბანი "ახალი ჰოლანდია" , დიდუბეში ორ-სამ წელიწადში გაშენდა "პატიოსანი" ქალაქი, მშვენიერი ქუჩებით და სახლებით, "ისეთი კარგი რომ ფიქრადაც არავის მოუვიდოდა". აქვე რკინიგზის ლიანდაგთან აშენდა რკინიგზის ქსენონი (რკინიგზის საავადმყოფოს ჩანასახი). ეგ იყო რომ დიდუბესა და დანარჩენ ქალაქს მუშტაიდის ბაღი ჰყოფდა, გუბერნატორის ნებართვით გზაც გაიჭრა.

ამ უბნებში ხელისუფლების მიერ აიკრძალა ახალი ქარხნების აშენება, მეტიც, საზოგადოების აზრით ძველი ქარხნების გადატანის საკითხიც დადგა.

ტფილისში საკმაოდ მრავლდება რიცხვი ქართველ ხელოსანთა, რომლებიც ქალაქის განაპრას პატარ-პატარა ქოხების კეთებასაც ძლიერ ეტანებოდნენ. ასეთები ბევრნი იყვნენ ვერაზე, არსენალისკენ, კუკიაში, მთაწმინდის კალთებზე და სხვა. რკინიგზის ვოგზალის ზემოთ მდებარე ტერიტორია, ქალაქმა წვრილ-წვრილ ნაკვეთებად დაჰყო და გაყიდა. ამ ადგილზე ახალი უბანი გაშენდა, რომელსაც "მოკრაია ბალკა" დაერქვა. ყველა ხელმოკლე რკინიგზის მოსამსახურე და ხელოსანი აქაურობას მიეტანა უფრო ახლოს რომ ყოფილიყო თავის სამუშაო ადგილთან. აქვე დასახლდა ბევრი "იმერელიც" (იგულისხმება დასავლეთ საქართველოს წარმომადგენელი). თუმცა სტიქიურიად დასახლებები მაინც გრძელდებოდა. ამ გარემოებამ გუბერნატორი აიძულა უკანონოდ აშენებული 300 ქოხი კანონიერად ეცნო. საბოლოოდ კი, 1895 წელს კუკიის ამ ნაწილს "ნაძალადევი" დაერქვა. მოკლე ხანში აქ ნაძალადეველებმა ეკლესიაც ააშენეს.

მშენებლობის ასეთი ბუმის გამო ქალაქის მმართველობამ შემოიღო სხვადასხვა რეგულაციები, მ.შ. სახლის მეპატრონეთათვის დადგენილ იქნა უფლება, ტროტუარზე კიბის მხოლოდ ერთი საფეხურის გამოტანისა და ისიც მაქსიმუმ 7 გოჯის სიგრძეზე. პოლიციის უწყების ძალისხმევით დაიწყო ქუჩების სახელდებისა და შენობათა ნუმერაციის მოწესრიგება.

ეგზარხოსის ინიციატივით და კავკასიის მთავარმართებლის განკარგულებით დაიგეგმა და სიონის ქუჩა ორივე მხრივ ერთი არშინით გაგანიერდა, რასაც ონანოვის ქარვასლა "შეეწირა და დააქცია".

გაიჭრა "ციციანოვის აღმართი", საიდანაც ზოგჯერ ქვები სცვიოდა, 1895 წ. 11 იანვარს კი ამ აღმართზე ქვის ზვავიც ჩამოწოლილა.

1895 წლის 3 იანვარს იკურთხა სასამართლოს ახალი შენობა. ელისაბედის ქუჩაზე დასრულდა ამიერკავკასიის რ/გ-ს სამმართველოს შენობის მშენებლობა და რკინიგზის სამმართველო მიხეილის ქუჩიდან გადავიდა ახალ შენობაში (ახლაც იქ არის). ახალ შენობაში გადავიდა მეორე კლასიკური გიმნაზია ვერის ხიდთან, წყლის პირას და მრავალი სხვა.

ამ მშენებლობებმა განაპირობეს კანალიზაციის ქსელის მოწესრიგება და ხშირ შემთხვევაში გაყვანაც, რადგან მანამდე მხოლოდ სოლოლაკში თუ იყო მოწესრიგებული ეს სისტემა.

1894 ქალაქის გამგეობა შეუდგა კუკიის ხიდის ბურჯების შეკეთებას. თვით ხიდი მოაპირკეთეს ქუთაისის ქვით. ხიდზე მხოლოდ ცხენის რკინიგზას დართეს მიმოსვლის ნება.

ივანე ბაგრატიონ-მუხრანსკიმ მადათოვის კუნძულზე ააგო წყალდიდობისგან დამცავი დამბა, რომლის ნაწილი მოხვდა სომხების ეკლესიის მიწის ნაწილზე, უჩივლეს.
ბოტანიკურ ბაღში შეუდგნენ მეტეოროლოგიური სადგურის მშენებლობას.

ქალაქის გამგეობაში გაჩნდა აზრი მდინარე მტკვრის ორივე ნაპირზე ქუჩების გაყვანისა (სანაპიროების მშენებლობის იდეა).

სამწუხაროდ მშენებლობებზე ხდებოდა უბედური შემთხვევები, რასაც ეწირებოდნენ ხელოსნები და მუშები. ასე მაგალითად, ამიერკავკასიის დედათა ინსტიტუტის მშენებლობაზე ხარაჩოების ჩამოშლას მოჰყვა მსხვერპლი, დაიღუპა რვა მუშა, რის გამოც სისხლის სამართლის საქმე იქნა აღძრული ცნობილი არქიტექტორის, ზალცმანის მიმართ. მშენებლობებს ეწირებოდა მწვანე ნარგავებიც, მაგალითად, ალექსანდრეს ბაღში სამხედრო მუზეუმის მშენებლობას შეეწირა მრავალი ხის ნარგავი, ასევე მშენებლობისთვის მუშტაიდის ბაღს ჩამოეჭრა და გაიჩეხა გარგარის ბაღის ტერიტორია. მაგრამ ამ პერიოდს მიეკუთვნება ტფილისის მიმდებარე შიშველი მთების ფერდობებზე ხელოვნური ტყის გაშენების პროცესი. შავნაბადას მხარეს, გუბერნიის ციხისკენ (ორთაჭალა, ამჟამად დანგრეულია) მთის, მთაწმინდის კალთაზე და სოლოლაკის თავში ჩაიყარა "რამდენიმე 100 ათასი ნერგი". ბჭობდნენ ტყეების გაშენებაზე დიღმის, ავჭალის და კახეთის გზების მიმართულებით, ვინაიდან იქიდან წამოსული მტვერი და ბუქი ქალაქში უშველებელ კორიანტელს ქმნიდა. ამ კეთილშობილურ საქმის მოთავეთაგანი იყო ცნობილი ექიმი, მეცენატი და ქალაქის საბჭოს ხმოსანი ბატონი ნიკოლოზ ხუდადოვი, რომელმაც ამ საშურ საქმეს შემდგომ წლებშიც გაუძღვა.

რაც შეეხება საეკლესიო ნაგებობებს; ქალაქის საბჭო, დებულებით იყო ვალდებული ეზრუნა მართლმადიდებელთა ეკლესიების გამშვენებასა და კეთილმოწყობისთვის, რასაც ასე თუ ისე ახერხებდა კიდეც, მაგრამ ეს ცალკე თემაა.

*ქალაქელობა ნიშნავს: "თანამრავლობასა და თანაცხოვრებასა...შევეწეოდეთ ერთი მეორესა და სარგებელსა მივანაყოფებდეთ!" - საბა- სულხანი.

მასალა მე-19 საუკუნის ქართული პრესის მიხედვით მომზადებულია ედიშერ ოდიშარიას მიერ