ერთიანი საქართველოს დედაქალაქად გადაქცევის შემდეგ, ტფილისში შეიქმნა ხელოსანთა დიდი და ძლიერი ფენა. ქართველ მეფეთა ბრძანებით წერილობით მტკიცდებოდა ხელოსანთა და წვრილ ვაჭართა გაერთიანების წესდება და მეთაურთა არჩევის წესები, რომელიც მე-19 საუკუნეში ზეპირგადმოცემის სახით იქნა შემონახული და ამავე ტრადიიციის მიხედვით ირჩეოდა ამა თუ იმ კატეგორიის და სპეციალიზაციის ხელოსანთა პროფესიული გაერთიანების, ამქარის (ჰამ – ერთად, ქარ – კეთება) ხელმძღვანელი, რომელსაც უსტაბაში (უსტა - ოსტატი, ბაში - თავი) ერქვა. მე-18 საუკუნის ბოლოს, აღა-მაჰმად ხანის შემოსევამდე, ტფილისში ამქართა 65 ერთეული ითვლებოდა, მე-19 საუკუნის დასაწყისში 20, მიწურულს კი - 73.

ყველა ამქარს ჰქონდა თავისი, საკუთარი ალმები და დროშები მათ მფარველ წმინდანთა და შრომის იარაღების გამოსახულებებით, მათ ძირითადად დიდ დღესასწაულებზე დაწელიწადში ერთხელ, ამქარის დღის ზეიმისას, გამოჰქონდათ. ამქარში ეროვნებას და სარწყმუნოებას ყურადღება არ ექცეოდა და მათი შიდა კანონები ყველაზე თანაბრად ვრცელდებოდა. უსტაბაში ირჩეოდა უვადოდ ამქარის წევრთა უბრალო უმრავლესობით, წინასწარ შეთანხმებულ ეკლესიის სიახლოვეს. უსტაბაშს თანაშემწეებად არჩევით გზით ენიშნებოდა იშტ-ბაში (იშტ-ძლიერი; ბაში-თავი) და ახსაკალი (ახ-თეთრი; სახკალ - წვერი). თვითონ ამომრჩევლები წერილობით ფიცს დებდნენ, რომ დაემორჩილებოდნენ ამორჩეულთა გადაწყვეტილებებს. არჩევნების შემდეგ ამქარის წევრები ხელზე ეამბორებოდნენ არჩეულ უსტაბაშს და ულცავდნენ ამ ფრიად საპასუხისმგებლო და საპატიო მისიის დაკისრებას. ყველა ოსტატი ახლადარჩეულ უსტაბაშს ასაჩუქრებდა ვაშლით, რომელშიც ჩარჭობილი იყო ლითონის მონეტები, რომელთა ოდენობა დამოკიდებული იყო ოსტატის შეძლებაზე.

უსტაბაში ,,მამა“ იყო ხელოსნებისა, იგი ამქარში იცავდა სიმშვიდეს და თანხმობას, განიხილავდა სადაო საქმეებს, აწარმოებდა სამართალს, განსჯიდა და სჯიდა. დამნაშავეთ ადებდა გადასახადს(ჯარიმა), ამ უკანასკნელთ დაუმორჩილების შემთხვევაში უკრძალავდა საქმიანობას, უკეტავდა დახლს თუ დუქანს. ოღონდ ფიზიკურ დასჯის უფლება არ ჰქონდა. ქართველი მეფის დროს უფრო მეტი და დიდი უფლებებით სარგებლობდნენ უსტაბაშები, თითქმის განუსაზღვრელი უფლებით. რუსეთის იმპერიის პირობებში შეეკვეცა უფლებამოსილებანი, მაგრამ მე-19 საუკუნის დიდ მონაკვეთში მათი ძალაუფლება იმდენად დიდი იყო, რომ მის ნებას ამქარში ვერავინ აღუდგებოდა და მისი ყველა გადაწყვეტილება თუ განაჩენი აუცილებლად შესასრულებელი იყო და სრულდებოდა კიდეც. თუ ვინმეს რაიმე პრეტენზია ჰქონდა ხელოსნის მიმართ და მიმართავდა უსტაბაშს სამართლიანი საჩივრით, იგი უმალ დაკმაყოფილდებოდა ასევე სამართლიანი გადაწყვეტილებით, მაგრამ თუ ხელოსნის მიმართ ვინმე მოიქცეოდა არასამართლიანად, მაშინ უსტაბაში მთასავით დაუდგება მას და სახელმწიფო ორგანოებს მ.შ. პოლიციას თავს მოაბეზრებდა და აიძულებდა დაჩაგრული ხელოსნის ინტერესების დაცვას.

ოსტატთან შეგირდად მიბარების საკითხი უსტაბაშთან იხილებოდა, პირობებს კი ათანხმებდნენ ოსტატთან. 5-6 წლის გასვლის შემდეგ უსტაბაში თავის თანაშემწეებთან ერთად აფასებდა შეგირდად მიბარებული ყმაწვილის საქმის ცოდნას. მოწონების შემთხვევაში და ოსტატის დადებითი დახასიათების შემდეგ, შეგირდს აკურთხებდნენ ოსტატად. კურთხევა ხდებოდა როგორც წესი ზაფხულობით და რამოდენიმე შეგირდისა ერთად. ამ რიტუალისთვის თითოეული მათგანი იხდიდა 10 დან 25 მანეთამდე ვერცხლით. კურთხევისას შეგირდი დგებოდა მუხლებზე და საეკლესიო მრევლის კუთვნილების მიხედვით მოწვეული მოძღვარი წაიკითხავდა სახარებას და დალოცავდა. ამის შემდეგ უსტაბაში უსურვებდა წარმატებებს, აძლევდა რჩევა-დარიგებებს, წარმოთქვამდა ,,ამინ“, წმინდა სამებას შესთხოვდა შემწეობას და თითოეულ შეგირდს სამჯერ აწნიდა სილას, ბოლოს ოსტატად გახდომის ნიშნად შეგირდს წელზე შემოაკრავდა აბრეშუმის ნაჭერს ან ბაღდადს, რასაც სამი დღის მანძილზე არ იხსნიდნენ. ოსტატად წოდებულნი, ხელზე ეამბორებოდნენ უსტაბაშს და ყველა იქ დამსწრე ოსტატს. ბოლოს, შეგირდების მიერ კურთხევისთვის წინასწარ გადახდილი თანხით ამქარი ქალაქგარეთ ბაღებში აწყობდა ქეიფს.

ახალი წლის პირველ დღეს ყველა ოსტატი უსტაბაშს ასაჩუქრებდა ჩვენთვის უკვე ცნობილი ,,ვაშლით“, საპასუხოდ უსტაბაში უმასპინძლდებოდა ხილით და არყით. ამ დღეს ყველა ხელოსანი თავის უსტაბაშთან სადილობდა. დიდი დღესასწაულების დროს უსტაბაშები თავის დამხმარის, იშტაბაშის დახმარებით ამქრის ყველა ხელოსანს ამცნობდა და ავალდებულებდა ეკლესიაში მსახურებაზე დასწრებას. ორ ოსტატს შორის ატეხილ დავას განიხილავდა უსტაბაში და გამოიტანდა შესაბამის გადაწყვეტილებას. თუ დამნაშავე მხარე არ გაიზიარებდა გადაწყვეტილებას და არ შეასრულებდა მას, სხვა ზომებთან ერთად უსტაბაში აშტაბაშის ხელით ამ ოსტატისთვის მასალის, ნედლეულის მომწოდებელი ამქარის უსტაბაშს უგზავნიდა ,,ვაშლს“ და სთხოვდა, რომ მის ხელოსნებს ამ ურჩი ოსტატისთვის ნედლეული არ მიეწოდა. ასეთი ჩიხური მდგომარეობის გამო ურჩი ოსტატი ურიგდებოდა ბედს და თავის უსტაბშს ბოდიშის მოსახდელად ეახლებოდა და სათანადო ჯარიმასაც იხდიდა. ამის შემდეგ უსტაბაში იშტაბაშის პირით ატყობინებდა სხვა ამქრების უსტაბაშებს, ოსტატისადმი ნედლეულის მიწოდების განახლების შესახებ.

ტფილისში ეკლესიის მშენებლობაში თითო დღე ყველა ამქრის ყველა წევრი იღებდა მონაწილეობას და მისი ძირითადი საქმიდან მოცდენის შედეგად მიღებულ ზარალს ამქარი ზღვევდა. სხვათაშორის ასეთი წესით მიიღეს მონაწილეობა ტფილისის ხელოსანთა ამქრებმა სოლოლაკის ხევში მანგლისის გზასთან შესაერთებელ სამუშაოებშიც, თავიანთი დროშებით და ზურნა დოლებით. ამქრის წევრები - ყარაჩოხელები (ყარაჩოღელები) გამოირჩეოდნენ რაინდული თვისებებითაც, ტფილისში გაჩენილი შავი ჭირის ეპიდემიისას ხალხს უვლიდნენ და ემსახურებოდნენ. კრწანისის ომის დროს ერეკლე მეფის გვერდით იდგნენ. ერთი დრო, ამქრებს ღვთისმსახურების ჩასატარებლად ეჩმიაძინის მონასტრიდან ყოველწლიურად ეგზავნებოდათ სანთლები, ხელოსნებიც ეჩმიაძინს ამ სანთლების ჩამომტანი სომეხი ბერების ხელით შესაწირ თანხას უგზავნიდა.

რომელიმე ხელოსნის გარდაცვალების შემთხვევაში ნათესავები ამქარს ეპატიჟება დაკრძალვაზე და საქმისგან მოცდენის გამო ჭირისუფალი მათ უხდიდა ფულად ,,ჯილდოს“. ამ თანხით კი ამქრის წევრები აწყობდნენ ქელეხს. მორჩენილი თანხა კი საერთო სალაროში შეჰქონდათ. საერთო სალაროს თანხები ხმარდება ავადმყოფი ხელოსნების მკურნალბაზე, ამქრის ღარიბ-ღატაკი წევრის დასახმარებლად ან უქონელი ხელოსნის დაკრძალვის ხარჯებს.

დათქმულ დროს წელიწადში ერთხელ ამქარი ყიდულობდა ცხვარს, ამზადებდა ფლავს, მწვადებს და პურთან ერთად მის ერთ ნაწილს აგზავნიდა საპატიმროებში, მეორე ნაწილს კი ურიგებდა გლახაკებს.

ყველა ამქარს თავისებური ჩვეულებანი ჰქონდა, მაგ. მეწაღე და მეჩექმე ოსტატები შემოსული ატმის ნაყოფს აჩვენებდა შეგირდებს, რაც იმას ნიშნავდა, წელიწადის ამ დროს უკვე ადრე ღამდებოდა და ამის შემდეგ სანთლის შუქზეც უნდა ემუშავათ. სამაგიეროდ გაზაფხულზე, თავისუფალ დღეებში შეგირდები გაფაციცებით ეძებდნენ მინდვრის ყვავილებს, იებს, ენძელებს და რომ იპოვნიდნენ, ოსტატთან მიარბენინებდნენ დღის სინათლის მატების, მათ სიბნელეში სანთლის შუქზე მუშაობა აღარ მოუწევდათ.

ქვისმთლელები, ხუროები და მუშები დილაუთენია გამოდიოდნენ თავიანთი უსტაბაშების თანხლებით ვირის მოედანსა და მეიდანზე, მათ კვალდაკვალ მოჰყვებოდნენ, მშენებლობისთვის ხელოსნების და მუშახელის მაძებარი, სპეციალურ ხალათებში გამოწყობილი ტფილისელები. ეს ხალათები ანუ კაბა (ან ქსოვილის ნაჭერი) შეკერილი იყო სპეციალურად უსტაბაშის სასაჩუქრედ. ხშირად მშენებლობის დაწყებისას ასეთი ნაჭერით უსტაბაშთან ერთად საჩუქრდებოდა ოსტატიც. მშენებლობის პროცესში თუ ოსტატი თვითონ არ მოიყვანდა შემცვლელს არავის ჰქონდა უფლება მისი დაწყებული საქმის გაგრძელებისა და თუ მშენებლობის პატრონს უნდოდა ოსტატის დამატება ან დაწუნებულის შეცვლა ამის შესახებ გადაწყვეტილების მისაღებად მიმართავდა უსტაბაშს.

მშენებარე სახლის მუშების ამქარი მკაცრად იცავდა ამხანაგობის წესებს. თუკი მშენებლობის პატრონი რომელიმე მათგანს დაჩაგრავდა ვთქვათ არ მიცემდა შესაბამის საფასურს, უსტაბაში ბრძანებას გასცემდა და ვიდრე დავალიანება არ დაიფარებოდა, ყველა მუშა შეაჩერებდა მუშაობას ან თუ მუშებს შორის ტვირთის გადაზიდვისას მოხდებოდა ჩხუბი და გაუგებრობა, უსტაბაში განიხილავდა ამ დავას, დამნაშავეს ჩამოართმევდა ტვირთის გადასაზიდ ქამრებს და კურტანს (გუდა, ბალიში რომელიც მუშას სულ ეკეთა) და აუკრძალავდა მოედანზე გამოჩენას. დამნაშავის მიერ დანაშაულის აღიარების და სინანულის შემთხვევაში, ბოდიშის მოხდის შემდეგ მას აღუდგებოდა შრომის უფლება და ჯარიმის სახით ეკისრებოდა ქეიფის მოწყობა.

მუშები სხვადასხვა ბარგთან ერთად სურებით და დოქებით წყალსაც ეზიდებოდნენ მოსახლეობაში (თულუხჩებში არ აგვერიოს, რომლებიც პირუტყვით და რუმბებით დაჰქონდათ წყალი და თავიანთი ამქარი და უსტაბაში ჰყავდათ). მუშებს წყალი დაჰქონდათ მხოლოდ მათთვის განსაზღვრულ მისამართებზე, სადაც ,,ბირკაზე“ აღნიშნავდა მიტანილი წყალის რაოდენობას და ერთი თვის ნაშრომ ფულს ამის მიხედვით ანგარიშობდნენ, თითო დოქის ოდენობის წყალზე ერთ კაპიკს იხდიდა შემკვეთი. თანხის სრულად ან ნაწილობრივ გადაუხდელობის შემთხვევაში, უსტაბაშის გადაწყვეტილებით, ვიდრე ანგარიში არ გასწორდებოდა, ტფილისის იმ მცხოვრებთან წყალის მიტანას ვერავინ გაბედავდა. მუშის მიერ სამუშაოს დროებით მიტოვებისას თავის მისამართებს გადაყიდდა სხვა მუშაზე, მაგრამ თუ დროებით უმუშევრობა დიდხანს გასტანდა, უსტაბაშის გადაწყვეტილებით მისამართებს დროებითი მყიდველი თავისად დაიტოვებდა.

ერთი ხანი დადიოდა ხმები, რომ მათხოვრებსაც სდომებიათ უსტაბაშის არჩევა, მაგრამ ეს საპატიო წოდება ყველას მოუნდა და ვერ შეჯერდნენ. ბოლოს შეთანხმდნენ, რომ უსტაბაშად ის აერჩიათ ვინც მოწყალებას მიიღებდა ერთი ცნობილი ტფილისელი ვაჭრისას. უშედეგოდ, მაინც უსტაბაშის გარეშე დარჩენილან.

ამქრები ,,აუცილებლობის“ შემთხვევაში ერთიანდებოდნენ და სერიოზულ ძალად გადაიქცეოდნენ. შემონახულია ცნობა 1865 წლის შემთხვევის შესახებ, როცა გადასახადების მომატებით განაწყენებულმა ამქრებმა ველიამინოვის ქუჩაზე ქალაქის მოურავის საცხოვრებელი სახლი დაარბიეს და საღამოსთვის პოლიციის ძალებმა ძლივს ჩააქრეს ხელოსანთა ეს საპროტესტო ვნებათაღევლა.

მე-20 საუკუნის დასაწყისში სამრეწველო ტექნოლოგიურმა ბუმმა და სამხედრო-პოლიტიკურმა კატაკლიზმებმა მოგონებად აქციეს რომანტიკული და კოლორიტული ტფილისური ამქრები და მისი უსტაბაშები, მოსაფერებელი და მოსაფრთხილებელია მათი ხსოვნა.

ედიშერ ოდიშარია